भेसळीचे साम्राज्य… आरोग्याशी सुरू असलेला हा मूक खेळ नेमका कधी थांबणार?
भेसळीचे साम्राज्य… आरोग्याशी सुरू असलेला हा मूक खेळ नेमका कधी थांबणार?
संपादकीय – सोमनाथ कचरे
“अन्न हे पूर्णब्रह्म” अशी भारतीय संस्कृतीची शिकवण आहे. मात्र आज हेच अन्न अनेक ठिकाणी नफेखोरीच्या हव्यासापोटी भेसळीचे माध्यम बनले आहे. महाराष्ट्रात अलीकडील काळात अन्न व औषध प्रशासनाने (FDA) राज्यभर केलेल्या धडक कारवायांमुळे अनेक धक्कादायक वास्तव समोर आले. दूध, तूप, मावा, पनीर, मिठाई, मसाले, खाद्यतेल, आईस्क्रीम, पेये, बेकरी पदार्थ, हॉटेलमधील खाद्यपदार्थ, पॅकेज्ड फूड आणि रस्त्यावरील खाद्यपदार्थांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर भेसळ, अस्वच्छता, निकृष्ट दर्जा आणि नियमांचे उल्लंघन होत असल्याचे उघड झाले. या कारवायांमुळे सामान्य नागरिकांच्या मनात एक प्रश्न निर्माण झाला आहे—हे सर्व आज अचानक सुरू झाले की अनेक वर्षांपासून सुरू होते आणि आता प्रशासनाच्या धडक मोहिमेमुळे त्याचा पर्दाफाश होत आहे?
राज्यातील अनेक भागांत कृत्रिम दूध तयार करण्यासाठी डिटर्जंट, युरिया, स्टार्च, रसायने, निकृष्ट दर्जाचे तेल, कृत्रिम रंग आणि इतर घातक पदार्थांचा वापर होत असल्याची प्रकरणे समोर आली. काही ठिकाणी तुपात वनस्पती तेल मिसळणे, माव्यामध्ये कृत्रिम पावडर वापरणे, मसाल्यांमध्ये रंग आणि भुसा मिसळणे, मधामध्ये साखरेचे सिरप, खाद्यतेलामध्ये निकृष्ट तेलांचे मिश्रण, मिठायांमध्ये कृत्रिम रंग, तसेच फळे आणि भाज्या लवकर पिकवण्यासाठी घातक रसायनांचा वापर अशा अनेक प्रकारांनी ग्राहकांच्या आरोग्याशी खेळ सुरू असल्याचे दिसून आले. यातील सर्वात चिंताजनक बाब म्हणजे या पदार्थांचा वापर लहान मुले, गर्भवती महिला, ज्येष्ठ नागरिक आणि आजारी व्यक्ती सर्वाधिक प्रमाणात करतात.
अशा भेसळयुक्त अन्नाचे दुष्परिणाम लगेच जाणवत नाहीत. मात्र कालांतराने त्याचा परिणाम शरीरावर गंभीर स्वरूपात दिसू लागतो. पचनाचे विकार, अन्नविषबाधा, यकृत व मूत्रपिंडांचे आजार, रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होणे, हार्मोन्सचे असंतुलन, मुलांच्या शारीरिक आणि मानसिक विकासावर परिणाम, हृदयविकार, मधुमेह, लठ्ठपणा आणि काही प्रकरणांत कर्करोगासारख्या गंभीर आजारांचा धोका वाढू शकतो. अशा परिस्थितीत भेसळ हा केवळ आर्थिक गुन्हा राहत नाही, तर तो समाजाच्या आरोग्यावर केलेला नियोजित आघात ठरतो.
आजच्या बदलत्या जीवनशैलीत फास्ट फूड, रस्त्यावरील खाद्यपदार्थ, ज्यूस सेंटर, बेकरी उत्पादने आणि तयार खाद्यपदार्थांचा वापर झपाट्याने वाढला आहे. मात्र यापैकी किती व्यवसाय नियमांनुसार चालतात, किती जणांकडे आवश्यक परवाने आहेत, स्वच्छतेचे निकष पाळले जातात का, वापरले जाणारे पाणी आणि कच्चा माल सुरक्षित आहे का, याची तपासणी नियमितपणे होणे आवश्यक आहे. अनेक ठिकाणी ग्राहक स्वस्त दराच्या मोहाला बळी पडतात, बिल घेत नाहीत, उत्पादनावरील कालबाह्यता तारीख किंवा FSSAI नोंदणी क्रमांक तपासत नाहीत. या निष्काळजीपणाचाही फायदा भेसळ करणारे घेतात.
सणासुदीच्या काळात तर भेसळीचा धोका अधिक वाढतो. दिवाळी, गणेशोत्सव, रक्षाबंधन, ईद, लग्नसराई अशा काळात मावा, मिठाई, तूप, तेल, मसाले आणि इतर खाद्यपदार्थांची मागणी वाढते आणि त्याच वेळी निकृष्ट दर्जाच्या उत्पादनांचा बाजारही तेजीत येतो. त्यामुळे या काळात प्रशासनाच्या विशेष तपासणी मोहिमा अधिक प्रभावी होण्याची गरज आहे.
अन्न व औषध प्रशासनाने अलीकडे सुरू केलेल्या कारवाया निश्चितच स्वागतार्ह आहेत. मात्र केवळ धाडी टाकून काही माल जप्त करणे पुरेसे ठरणार नाही. दोषींवर जलदगतीने गुन्हे दाखल होणे, न्यायालयीन प्रक्रिया वेगाने पूर्ण होणे, मोठा आर्थिक दंड आणि गंभीर प्रकरणांत कठोर शिक्षा होणे आवश्यक आहे. तसेच प्रत्येक जिल्ह्यात आधुनिक प्रयोगशाळा, मोबाईल फूड टेस्टिंग व्हॅन, नियमित नमुना तपासणी, जनजागृती मोहीम आणि ग्राहकांसाठी प्रभावी तक्रार निवारण व्यवस्था उभी करणे ही काळाची गरज आहे.
आरोग्य हा कोणत्याही समाजाचा सर्वात मोठा आधार असतो. जर आपल्या ताटातील अन्नच सुरक्षित नसेल, तर विकासाच्या इतर सर्व चर्चा गौण ठरतात. म्हणूनच अन्नातील भेसळ रोखण्याची जबाबदारी केवळ शासन किंवा प्रशासनाची नाही, तर उत्पादक, विक्रेते, व्यापारी आणि ग्राहक अशा प्रत्येक घटकाची आहे. नफ्यासाठी लोकांच्या जीवाशी खेळणाऱ्यांविरुद्ध कठोर कारवाई झाली पाहिजे आणि ग्राहकांनीही जागरूक राहून सुरक्षित व प्रमाणित अन्नपदार्थांचीच निवड केली पाहिजे.
आजची परिस्थिती पाहता एक गोष्ट स्पष्ट होते—अन्नातील भेसळ हा केवळ व्यापारातील गैरप्रकार नसून तो समाजाच्या आरोग्यावरचा मूक हल्ला आहे. हा हल्ला थांबवायचा असेल तर कायद्याची कठोर अंमलबजावणी, सातत्यपूर्ण तपासणी, सामाजिक जागरूकता आणि ग्राहकांची सजगता या चार गोष्टींची सांगड घालावी लागेल. कारण निरोगी महाराष्ट्राची सुरुवात ही सुरक्षित आणि शुद्ध अन्नापासूनच होणार आहे.
